5-болум.

Куда түшүү салты боюнча таң аткыча майрамдап тойлошту. Бирок бул жерде да көрө албас, ичи тарлар табылды. Күйөө болчу жигит жолдуу жана аты чыккан мергенчи гана эмес, эл арасында акылдуу, эрктүү, эр жүрөк, жакында сөзсүз кудалашкан уруулардын жол башчысы - бүт аймактын бийи болот деген сөз алардын кыжырын келтирип, ичтерин күйгүздү. Бул көрө албастарга жага берген жок. Анан жаман жөрөлгөлүү арам ойго келишти.
Ачык, жекеме-жеке чыгып, жер үчүн, байлык үчүн эмес, бийлик үчүн да эмес - жан үчүн күрөшүү болсо эмне. Бирок адамдык кара өзгөйлүктүн чеги барбы?
Дүрбөлөң тымызын, жашыруун бышып жетилет, ошондуктан дүрбөлөң да. Дарыя боюндагы сайран курууда, ошол саатта, ошол күнү бирөөлөрдүн аркасына жашынып, сүйүшкөндөрдүн бактысына заарын чача, башка бир тагдыр - дал ушул тымызын дүрбөлөң баш көтөргөнүн ким билиптир. Кийин акындар ырдагандай: "Ал дүрбөлөңдү билсе - уяла жүзүн жашырып, асманда күн тутулмак. Булуттар муну билгенде - ал шаңдуу майрамды бул жерден оолак, таза талаага алып кетем деп, жамгырын төгүп жашымак".
- Ах, Арсен, кандай керемет!
- Акындар дагы кийин минтип ырдашкан: "Ал дүрбөлөңдү дарыя билсе - сүйүшкөндөр дарыяга ант берип, таазим этишкен - ал да нугун тескери бурмак". Түшүнсөң, жадагалса бейкапар жаратылыш да ойлонулган кыянаттыкка каршы чыкмак. Бирок дүйнөдө баары шайма-шай жүрүп турса, жашыруун кара ниет ойду ким болжоптур, күн тоолордун чокусунан мээрим төгө тийип турду, жамгыр алыстан сергек себелеп кыялай өттү, көк шибер таман алдында төшөлө жайкалып жатты, оттордон чыккан түтүн даамдуу тамак жытын таратып, конокторду чакырды, асманда чымчыктар топ-топ болуп, чурулдаша учуп жүрүштү... Ушулардын баары акындардын ырларында баяндалат! Шайыр үндөр менен жашоону толуктай, кудалашуу майрамдык шаңы дарыя жээгиндеги өрөөндө өтүп жатты. Өзгөчө жаштар ат оюндарында көңүл ачышып, бакшылар бүт дүйнө жүзүнөн арбактарды чакырып, алка-шалка түшө ак уруп жатышты, бирок үйлөнүү той алдындагы эң көңүлдүү оюн - "кыз куумай" салт боюнча ат менен жарышуу - сүйүшкөндөргө калтырылган эле.
Кыз-күйөө мыкты аттарга миништи - алар ат үстүндөгү оюнга чыгышмакчы, жигит белгилүү бир аралыкта ат чаап бара жаткан колуктусун кууп жетип, ат үстүндө аны өбүшү керек. Эгер жетишсе - демек, бакыт үзөңгүдө, демек, тагдыр таскакта...
Ээр үстүндө, дал ушул үчүн туулгандай болуп жарашыктуу олтурган колуктуну карап суктанбай коюуга мүмкүн эмес - бою да, сымбаттуу мүчөсү да, жүзү да, кийген кыз кийими да өзүнө жарашат. Келишимдүү болочок күйөө да ага төп келет. Алардын жалжылдаган, ат чабыш алдындагы толкунданган көз караштары, алардын бир аз уялыңкы жылмаюлары, чыдамсыздык менен ат чабыш кумарын күтүп жаткан элдин жүрөгүн элжиретти. Колуктуну курбулары кыйкыра сүрөштү: "Аянбай чап атты, жеткизбе! Эркектер бизди билип жүрүшсүн!" Күйөөнү да кыйкырык-сүрөөн коштоду: "Байка! Жетпей калсаң уят болосуң!" Ал эми бакшылар болсо элди да, аттарды да алга сүрөп, добулбастарды ургулап, алка- шалка түшүп бийлешти.
Мына аксакалдар белги беришти. Жарыш башталды. Колукту алдыда зымырап узап баратат, күйөө анын артынан. Алар жээгинде антташкан дарыяны көздөй чаап баратышты. Кууп жетүү кечмеликке чейин гана белгиленген. Болочок күйөө колуктусун кууп жетүүгө үлгүрбөсө, жалпы элдин күлкүсүнүн коштоосунда колукту өзү болочок жарына кайрылып келип, аны жеңүүчү катары өбөт.
Бирок адатта күйөө дайыма кууп жетет...
Колукту бул сыйкырдуу ат чабышты - өмүр бою ажырагыс болууну самаган сүйүктүү жарынан "качканын" өмүр бою эсине сактап калат. Болочок күйөө да урук-тууганынын кыйкырык-сүрөөнү астында аны кууп жеткенин эч качан унутпайт...
Бул жолу да ошондой болду: зымырык куш сымал колукту, ал эми күйөө анын артынан учуп баратты. Бет алдыдан соккон шамал экөөнү тең кучактап, учуп баратышкан жеринен өөп, алардын өмүрүндө бул кубалашуудан ашкан бакыт жок экенин, болбосун дагы шыбырап жатты.
Ах, кандай көңүлдүү, кумарлуу жана кубанычтуу! Алдыда жээк көрүнө баштады, алар дагы эле сызып кетип баратышат, аттар да жарышта кызый чуркап алышкан. Колукту күтүп жатты, сүйүү жана сүйүктүү болуу үчүн, бүт өмүрүн түбөлүккө кошууну каалаган адамы атын чаап келип качан жетет деп, абдан күтүп жатты! Аргасыздан ал атын бир аз жайлатып, ооздукту тарта, өтүктөрү менен үзөңгүнү күчтөнө тепти. Болочок жары тезирээк жетип алсынчы, антпесе дарыя көрүнүп калбадыбы... Мына келе жаткан аттын дүбүртү жана кошкуругу улам жакындоодо. Алар жанаша үзөңгүлөш ат чаап баратышканда көз алдыларында башта көрүнбөгөн жарык пайда болду. Аттиң, мындай көз ирмем түбөлүккө созулбаганы кандай өкүнүчтүү. Мына жигит колуктусун ат үстүндө кучактады, колукту да ага ыктады. Мына жигит аны өптү, анан алар дагы кайра-кайра өбүшүштү. Алар учуп баратышты, чабандестер түбөлүккө биригишкенин сезип-туюп жатышты. "Мен сени сүйөм! Сен меникисиң!" - деп кыйкырды мерген-күйөө. "Мен дайыма сени менен болом!" - деп жооп кыла кыйкырды колукту.
Эл болсо дуулдап, бир добуштан жигитти мактап жатты: "Азамат! Чыныгы жигит! Жол! Жол! Четке кач! Ал келе жатат! Эми ал биздики, ал биз менен, а биз аны менен!" Ушундай кыйкырыктар кудалашуу майрамын жыйынтыктады.
Бирок тымызын кара ниеттик да азайбады, айныбады, ичи тарлар ого бетер тиштерин кычыратышты. Дүрбөлөң дайыма жол табат...
Аңгыча куда түшкөн коноктор кош айтышып тойго даярдык көрүү максатында өз жерине кайтып келишти. Камылга да кечиктирилбестен башталды. Бардыгы өз ирети менен жүрүп жатты. Салт-санаалар, ырым-жырымдарга ылайык баары көрүнүктүү, башкалардан обочолонгон жерге жаңы баш кошкондор биринчи нике түнүн өткөрө турган үлпөт боз үйүн, ошондой эле кудалар жана туугандар үчүн конок тосуучу боз үйлөрдү тигүүдөн тартып, тартуулар менен тамак-ашты даярдоого чейин эске алынды. Акындардын айтышы, жаштардын ыр-бийлери - бардыгы ойдогудай даярдалды. Ал кезде ошондой болчу - үйлөнүү үлпөтү жалпы уруунун иши эле.
Мына ошентип үлпөт башталаарына жана коноктордун келээрине бир күн калды. Таң заардан мергенчи-күйөө эки бир тууганы менен сыйлуу коноктор үчүн жаңы илбээсин этин жана тартууга жырткычтардын терилерин алып келүүгө аттанды. Аңчылык да жолдуу болду. Бирок түшкө маал алыстан кыйкырыктар угулду - бул анын артынан чаап келген туугандары мергенчини издеп жүрүшкөн. Алар көп эле жана үрөйлөрү учкан. "Кырсык! Кырсык басты! Токто! Артка кайрыл!" - деп кыйкырышып, көкүрөктөрүн ургулап шумдуктуу кабарды: өткөн түнү анын колуктусу мурунку сүйгөнү менен качып кеткенин, эл аны көп калктуу, базарлуу шаарга алып кетишти деп ойлоп жатканын угузушту.
Ошондо эмне шумдук башталды дейсиң! Асман заматта түнөрүп караңгы боло түштү, катуу шамал көтөрүлүп жайдын күнү болсо да, кыштагыдай кардуу бороон урду. "Уят! - деп кыйкырышты туугандар, заманасы куурула жерге кулап, көккө жалынышып - Эмне үчүн, эмнебиз үчүн бизге мындай маскарачылык?! Аны өлтүргүлө, бетпакты таап, ошол жерден өлтүргүлө!" Дароо издөөгө да даяр турушту. Бирок мергенчи-күйөө унчукпады. Ал эч нерсеге түшүнбөй, өңү бузулуп, бир ордунда катып, тилден калгандай болду.
- Кандай азап! Кандай жаман! - деп шыбырады Айдана, чын дилден кайгырып.
- Мен да ошону айтып жатам! - деп коштоду Арсен Саманчин. - Ушунун баарын опера сахнасында элестетсең! Кандай музыка болушу мүмкүн, кандай сезимдер, кандай добуштар, кандай мизансценалар! Андан ары, Айа, мындан да кызыктуу окуялар болуп өтөт.
Куугунга шашылыш даярданган туугандары, атын камчылансын деп мергенди түрткүлөй башташканда, ал акыры оозун кыбыратты: "Токтогула, тынчтангыла! Мен эч жакка жылбайм! Эгер бул менин башыма түшкөн каргыш болсо, анда мен аны да, ал жүзүкараны каргадым! Бүт адамзат тукумун каргайм! Адам болгончо жырткыч болгон оң! Эми баарыңар жоголгула! Мындан ары мен бир да адам баласын көрбөйм жана мени да мындан ары бир да жан көрбөйт. Уктуңарбы? Көзүмө көрүнбөй жоголгула! Мени издебегиле!" Ушул сөздөрдү айтып, ал атынан секирип түштү да, тоону аралап жөө кетип калды. Мындайды күтпөгөн туугандары алгач дендароо болуп калышты, андан соң аны кууп жетүүгө шашылышты, бирок анын изи эчак сууган эле. Ошондон кийин аны эч ким көргөн жок.
Ушул эле жерден атайын театр үчүн бир өзгөчө драмалык көрүнүш: кайтып келе жаткан мергенчи-күйөөнүн туугандары капыстан пайда болгон колуктунун кыйкырыгын угушту. Эми ал болочок жарын чакырып, издеп чуркап жүрдү. Анын эч жакка качпаганын, бул жүзү кара, арам ушак экенин али эч ким билбейт. Чынында аны түн ичинде жашыруун уурдашкан, колдорун байлап, атка өңөрүшүп, алыс алып кетишкен. Бирок мергенчи-күйөөсү менен антташкан дарыянын жээгинен, эки жагынан кармап, кечмеликтен өткөрүү үчүн анын колдорун чечишет. Ошол жагдай аны сактап калат. Ал суурулуп чыгып, дарыяга бой таштады. Уурулар артынан түштү, бирок ал суунун шар агымында жок болуп кетти. Дарыя аны сактап калды да, ууруларды агымы менен ылдый агызып барып, таштарга урду. Аман калган колукту чымчыкка айланып, учуу кудуретине ээ болуп, көп өтпөй дайынсыз жоголгон болочок жары менен туугандары азыр эле коштошкон жерге учуп келди. Эми алар кызды кармап, эмне болгонун билүүгө далбас урушту, бирок ал дагы карматпады. Ал да көздөн кайым болду. Ошол мезгилден тартып Кайып колукту уламышы пайда болуп, тоолордо чыккан анын түбөлүк ыйы алыска-алыска угулуп турат. Айа, мен сага үнүмдүн жетишинче ырдап берейин. Уксаң, ал минтип чакырат:
Кайдасың айтчы, мергеним,
Жүрөгүм сүйгөн жан теңим.
Тагдыр буйруп табышсак,
Түбөлүк жарың мен сенин.
Кайдасың айтчы, кайдасың,
Көзүмдөн учат карааның.
Өзүңдү издеп үн салып,
Сабалап канат кагамын.
Тоолордон, аска зоолордон,
Түбөлүк түнөк таптыңбы?
Сүйүүнү, жашоо турмушту,
Тоолорго топтоп каттыңбы?
Артымдан түшкөн куугундан,
Арача кылчы барсыңбы?
Ушакка ууккан жүрөгүң,
Ташка айланып калдыбы?
Көрө албас ичи тарларың,
Күйүткө бизди салдыбы?
Үлпөт той күткөн күнүбүз,
Үрүл-бүрүл таң менен,
Үмүттү үзүп баттыбы?
Колу-бутум байланып,
Коюу түндө уурдалдым.
Дайрадан кечип өтөөрдө,
Боюмду сууга таштадым.
Биз экөөбүз антташкан,
Жээгинде бойлоп бир баскан,
Дайрабыз мени сактады,
Жаным бир кушка айланды.
Мен сендикмин деп күтүп,
Үмүтүм калбай үзүлүп.
Кыз аты бар өчпөгөн,
Колуктуңмун түбөлүк.
Дайранын суусун бир татып,
Ай бизге күбө нур чачып,
Токтобой дайра акканын,
Эстечи сүйүү анттарын.
Эсиңе түшсөм кайрылгын,
Үнүмдү коштоп үн салгын.
Асманда куштар сайраган,
Акындар төгүп ырдаган.
Эл журтубуз эркинче,
Той-тамаша курушкан.
Ошол таңда экөөбүз,
Актык үчүн антташтык.
Ошол күнү экөөбүз,
Ат жалында жарыштык.
Тоолор жылып бизге жолун ачсачы,
Булут тарап күн да нурун чачсачы.
Үңкүрлөр жарыктансачы,
Кайберен түшүп астыңа,
Текирең-таскак салсачы,
Жол көрсөтүп бассачы.
Өзүңдү көздөй шашылам,
Жете албайм дагы зарыгам.
Кайсы тоодо, кай зоодо,
Жүрөсүң жалгыз асыл жан?
Биз эмеспи ат үстүндө өбүшкөн,
Биз эмеспи ыйык сезим төгүшкөн.
Биз эмеспи бирге жанып, бир күйүп, Биз эмеспи кубанычты бөлүшкөн.
Кудай бизди көрсүн дедик,
Көкөлөдүк көңүл эргип.
Адамдар да көрсүн дедик,
Алардын да жүрөгүнө,
Жалындаган сүйүү бердик.
Күчүң дагы күлүктүгүң келген бап,
Аңчылыктан арыбастан олжо таап.
Илбээсин этин кудайларга тартуулап,
Илбирс тери кудаларга жабуулап.
Экөөбүзсүз күмөн асман жаркышы,
Экөөбүзгө кимдин тийди каргышы?
Экөөбүзсүз тоолор тоңот жай - кышы
Экөөбүзгө кимдин тийди каргышы?
Сенсиз мага асмандагы ай өчөт,
Сенсиз мага жашоо дагы тез өтөт.
Атагың улам алыстап,
Бараткан жолдо бакубат.
Колу ачык, жолу ачык мергеним,
Жүрөгүм сүйгөн жан теңим.
Эмнеден жаздың тагдырга,
Сен жаралып бактыма,
Турганмын балкып бактыга.
Кайдан чыкты каргаша?
От айланып ойнобой калабызбы?
Тоо койнунда экөөбүз адаштыкпы?
Издетип бирок таптырбас,
Тагдырдан ушул жазабы?
Экөөбүздү көрүштүрбөй акыры,
Тагдыр бизди бөлүп анан тынабы?
Артымдан түшкөн куугундан,
Арача кылчы, барсыңбы?
Кайдасың айтчы, кайдасың?
Сабалап канат кагамын.
Тайкы таалай арманым,
Кусадан жүрөк арылып
Көрүшөр бизге күн барбы?
Зарымды айтып тоо-ташка,
Муңумду айтып укпаска,
Келемин кезип дүйнөнү,
Келемин издеп өзүңдү.
Кайдасың айтчы, мергеним,
Жүрөгүм сүйгөн жан теңим.
Өх, дем алып алайынчы! - деди араң дем алып Арсен Саманчин. - Дем жетпей кетти. Бул кара сөз түрүндөгү ырды чуркап баратып, улам кайталап, кандай сезсең ошого жараша күчөтүп, көпкө чейин улантууга болот - бул ыйда жан дүйнө азап чегүүсү бардык убактарга жана бардык мейкиндиктерге кайрылат. Анын мазмуну - аргасыз ажыратылган сүйгөндөр тагдырынын түбөлүк кайгысында жана алар бири-бирин тапмайынча алардын кайгысынын чеги жок экенинде. Элестетип көрсөң, эч ким кайдыгер калбайт, аларга баарынын боору ооруйт, адамзат жан дүйнөсү ушундай жаралган. Муну театрда кандай укмуш көрсөтүүгө болот! Алтургай дарыя да сахнанын чети менен агып баратып ырдайт. Мындай нерсе опера искусствосунда али болгон эмес - жээгинде кудаланган колуктуну куткарган дарыя минтип ырдайт:
Мен дарыя тоодон ылдый агылам,
Агым менен мен өзүңдү куткарам.
Алып кетем душмандардан ичи арам,
Сактап калам, сенсиң менин канышам.
Жээктен ылдам мени көздөй бой ташта,
Сууга секир, ылдам секир, бол чамда,
Мен сени сактап калам агымымда...
Жаратылыш өзү акыйкаттыкты талап кылганын билдирип, сахна артындагы хор ушинтип ырдайт. Ушунун баары кубаттуу оркестрдик музыка менен коштолот, анын фонунда үн кубулжуйт, көкөлөйт, сенин, сенин гана үнүң - жана асман Кайып колуктуну угат, ай аны коштойт... Элестетип жатасыңбы бул эмне болот?
- Ооба, мен мындай аалам ыйын биринчи жолу угушум, - деп жооп берди Айдана. - Дарыя да ырдайт! Укмуш! Ырдап жаткан дарыя! Анан сен ушунун баарын, ар бир сөзүн эстеп жүрөсүңбү, Арсен?
- Мен балачагымдан Кайып колуктунун түнкү от жагууларында көп болгом да жана мунун баарын акындардын аткаруусунда уккам. Оо, мындай түндөрдө алар өз жомогун ойдон чыгарып, чыгармачыл төгүшөт! Ар бир акын өз алдынча Кайып колукту үчүн азап чегип, жан дүйнөсүн тоолорго чачат - Кайып колуктуну чакырат! Алар үчүн бул, сен үчүн сахнада жеке ыр аткаруунун эле өзү. Аларды бекеринен төкмө акын деп аташпайт да. Менден бир жолу "төкмө акын" орусча кантип которулат деп сурашкан. Төгүп жаткан акын-изливающийся бард - башкача атоого болбойт! Ал эми аларды, акындарды жанында кошо кайгырып жаткан угуучулар шыктандырат, анан ошондо акын өз сөзүндө бирде терең ойдун кудугуна түшүп, бирде шамал болуп ээн талаага сызып жөнөйт...
- Түшүнөм, түшүнөм, - деди Айдана макул боло. - Ошентсе да эл арасында эмне кеп бар, мерген-күйөө кайда кетиптир? Тирүү болду бекен, эмне үчүн үн катпайт - билсек болот эле?
- Бул да түбөлүктүү суроо. Анын кайда, эмне болгонун эч ким билбейт. Ошентсе да баары күтүп келишет. Адатта ал кол жеткис жайларда жашырынып жүрөт деп айтылат. Бүт дүйнөгө, тагдырына таарынган ал өзүнөн да баш тарткан. Ал кечил селсаяк болуп Тибетте, кечилдик үңкүрлөрдө жашайт, күнү-түнү медитация кылат деп божомолдошот. Ушинтип айтышат, бирок ким билсин, кызуу кандуулук менен ал кайда житип кетти? Ал тараптан бул бүтүндөй жаратылышка болгон кайрылуу, ал башкалар көп учурда баш ийген жамандыкты таптакыр кабыл алгысы келбейт. Орду толгус көңүл калуу. Алтурсун императорлор деле тарыхка көз чаптырсаң - империяларынан ажырап, мындай терең кайгыга чөгүшкөн эмес, жашоодон көңүлдөрү калган эмес, бирок ал үчүн, күйөө үчүн сүйүү - жашоонун эң жогорку маңызы болгон экен. Кыскасы, кеп ушу туурасында, анын жомоктук философиясы ушунда. Бирок бул аңгемедеги негизги каарман, албетте Кайып колукту, чындыкты издөөдөгү анын бүтпөс азаптуу эрдиги... Сүйүү үчүн жаза дайыма ушундай болобу? Күйөө бул дүйнөдөн түбөлүккө кечти, адамзаттын кара ниет иштери жана күнөөлөрүнө каршылык көрсөтө, өзүн-өзү четтетип кетти, ал эми колукту болсо адамзат тукуму үчүн түбөлүк кечирим сурап жүрөт, анын сүйүүсү менен кайгысынын тереңдиги ушунда. Мен дагы көбүрөөк айтаар элем, ал - ааламдык кыйналуунун азаптуу онтоосу. Эмне үчүн сүйүүдө дайыма өзөктү өрттөгөн кайгы гүлдөгөн бакытка караганда көбүрөөк?
Көңүл бурсаң, Кайып колуктунун учуп бараткан элесинде, бул насаат эпосунда адамдар дүйнөсүнүн ар дайым кастыгынан улам түбөлүк ажыроонун азабы жана курмандыкка чалынып жазалануу калбай келет. Жакшылык акыры жамандык үчүн жооп берет. Кайып колукту жек көрүү жана көрө албастык менен жасалган жамандыкка баш ийе албайт, ал мерген-күйөөсүн жалгыздыктан жашоого кайрып, сактап калгысы келет, анын бул турушунда, бул куткаруу далалатында, чындыкка умтулуусунда убакытта да, мейкиндикте да адамдык эрктин чеги жок. Адамзат тукумунда дайым ушундай болгон жана ушундай боло берет. Ошондуктан дарыя аман алып калган Кайып колукту бардык мезгилдерге шарттуу кейипкер болуп калган. Жана ушул саатта ал бул жерде, сейил бакта, биз менен, анткени биз ал жөнүндө ойлонуп, сүйлөшүп жатабыз да, ал муну туюп жатат. Бул фольклордук саякаттан ааламдык кусалык, сүйүү обонун угуп жатасыңбы?
- Ананчы! Сен бул туурасында мага бүтүндөй дарс окуп бербедиңби, ал да ааламдык, - суктана, бирок какшык аралаш айтты Айдана. - Оюңдун күлүктүгүнө таң калам! - деди ал, ачык ийиндерин ичиркене силкип. - Эсиңдеби, бир журналист айым сени "ааламдык глобалист" деп атаганы? Күлкүлүү: глобалист, болгондо да - ааламдык!
- Мейли, мен макоо болоюн, бирок сенин алдыңда такыр башка тапшырма турат - опера сахнасында Кайып колуктуга айлануу жана сенин ажайып үнүңдүн сыйкыры менен түз эле космоско көтөрүлүү!
- Ой, койсоңчу! Мына ушул олтургучтан - түз эле космоско! Демек, мен космостук жеке ырчы, ырчы-космонавт болот экенмин да? Сени менен адам зерикпейт!
- Эми кечир! Мен чынын айтып жатам! Кайып колукту өзү бул жерде биз менен, сейил багында, тигине чырактын түбүндөгү дарактын ары жагында турганын сезген жоксуңбу? Билесиңби ал эмне деп жатат?
- Эмне?
- Тыңшасаң! Ал: Силерге, сүйүшкөндөргө таазим этейин деп, мен жөнүндө эстешээр бекен деп ушул күндү канча күттүм эле дейт. Жыл артынан жылдар, кылым артынан кылымдар өттү, мен болсо дагы эле кудаланган колукту бойдон калам жана ошон үчүн мени билгендердин эсинде Кайып колукту аталам, ошон үчүн адамдар тоолорго кайгыда, кусада сандалып жүргөн мени күйүп жаткан оттун жарыгына келсин деп, экөөбүздү от жанында жолугушушсун деп, түнкү отторду жагышат, дагы канчага чейин Кайып колукту тоолорду кыдырып, өзүнүн мергенин чакыра берет жана качанга чейин боздогон үнү кудайга жетип, артынан куугундарды ээрчитет деп суроо үчүн бакшылар арбактарды чакырышат. Ал эми арбактар болсо дайыма бир жооп айтышат, ук, уксаң Айа, бул экөөбүзгө да тиешелүү - дүйнө Кайып колукту жөнүндө анын ыры аркылуу көп элдин алдында угат жана ал ырларда жер жүзүндөгү бардык колуктуларга кайрылат: өз болочок жарларыңарга менин ырымды туруктуу сүйүү жана берилгендик белеги иретинде ырдап бергиле! Ушул саатта арбактар сен экөөбүздү да угушсун, Айа! Алар Кайып колуктунун ырларын көп элдин алдында сенин аткарууңду күтүп жатышат. Алар дагы сага жогору жактан Кайып колуктунун элчиси болуу жана сен аркылуу кайра жаралуусу буйрулган дешүүдө! Асмандагы кудайлар менен арбактар сага ыраазы болушат жана эл сени урматтап, сенин ырыңа суктанышат, сенин үнүң космостон кубулжуп агылат...
- Ой, ой, ой! Кайда баратасың? - Айдана шылдыңдай сөздү бөлдү. - Космостук кыртыштарда көкөлөп жүрүү жетишет, акыл менен ой жүгүртүү керек.
- А сен шашылба, - өзүнүкүн коё бербеди Арсен Саманчин. - Акыл менен ойлонууга дайыма жетишебиз. А азыр тигине кара. Мага ишенбей жатасың карасаң, тиги чырактын жанындагы дарактын түбүн. Кайып колуктунун көлөкөсүн көрдүңбү? Карачы, ал ыраазы болуп, үмүттөнө жүгүнүп жатат. Түбөлүк жаш, а кандай сулуу - жука жибек көйнөкчөн, канатка окшоп желбиреген жоолугу менен.
Айдана макул болгондой башын ийкеди:
- Сен, Арсен, чын эле жеткен кыялкеч экенсиң. Бирок кыялданганда да чындыкка жакын болуш керек. Кайып колуктуну сахнада ырдоо үчүн музыка керек, ноталар жана партитура, оркестр, сценография, кийимдер, жүз үндүү хор керек... Мына сен айтып жатасың дарыя ырдайт деп, ал үчүн сахналык машинерия кайда? Акыры композитор, койгон режиссер кайда, жана эң негизгиси - биздин заманда мунун баарына кайдан каражат табабыз? Опера театры бизде гана эмес - бардык жерде начарлады. Мамлекеттин азырынча опера менен иши жок болуп жатат.
Арсен Саманчин макул болгонсуду, бирок дагы эле өзүнүкүн коё бербей:
- Ооба, мен билем опера театры азыркы учурда - ээн калган храм. Опера сахнасында эстрадалык азил-тамаша, маскарапоздор жана башка көңүл ачуулар өкүм сүрүүдө. Мыкты жеке ырчылар рыноктун чытырман токоюна тарап кетишкенин билем. Мунун баары ушундай. Заманбап композиторлордун дээрлик эч кимиси опера үчүн музыка жазбайт. Ошентсе да бийик искусство өлбөшү керек. Биз кантип буга бейкапар карап тура алабыз?
- Анан эмне кылганы жатасың?
- Эгер сен, Айа, Кайып колуктуну ырдоого макулдугуңду берсең, мен бульдозер сымал жол салам. Максатыма жетем. Композитор Аблаев менен макулдашылган. Ал күтүп жатат. Либреттону мен жазып атам. Ал баарыбыз чогулалы деди эле. Кайтып барганыбызда, мен ага телефон чалам...
- Болуптур, эми. Көрөбүз, көрөбүз... Адегенде либреттону жазчы, менин кымбаттуу либреттистим!
Байыркы Хайдельберг сейил багында түн ортосу болуп калды. Аллеядагы көчө чырактары астындагы көлөкөлөр эми таң аткыча кыймылсыз катып калышат. Арсен Саманчин Айдананы ээрчитип сепилге баштап баратты, алар ошол сөздү улантышты. Төшөктө жатып да ал жөнүндө шыбырашып атышты. Кийинки күнү эртең менен алар Москвага, андан ары өз мекенине учушмак.
Бул сыяктуу жолугушуу аларда кийин эч качан болгон жок. Бирок "Кайып колукту" идеясы, алардын жолугушуусун шыктандыруу үчүн жогору жактан жиберилгенсип, алардын аң-сезимин ушунчалык ээлеп алды, кээде - алар дүйнөнүн тиги бурчунда, немис романтизминин чордонуна ошон үчүн гана барып калгандай жана күнүмдүк түйшүктөн суурулуп чыгып, ага сыйкырланып калгандай болушту. Мүмкүн ошондуктан ошол романтикалык - көтөрүңкү жагдайда - бардык күнүмдүк нерсе унутулуп, бүт буга чейинки жашоо кыйынчылыктары, уруш-талаштары, ызы-чуусу, соттошуулары, жек көрүүлөрү, кек сактоолору менен... алыс калгандыр. Мунун баарынын бүт бойдон анын да, Айдананын да турмушуна тиешеси бар эле - анткени Айдана да мурунку турмушунан бактысын таба албады, бирок адатта артисттерде көп кездешкендей, тез эле ажырашты - баары кыска убакытка унутулду. Бул жерде, аларды тагдыр алып келген жүз жылдык Хайдельберг эс алуу багында алар таптаза жандар эле, ал - кудай, Айдана болсо - периште жана аларга өзүнүн арылгыс кайгысы менен Кайып колукту көрүндү...
Андан кийин баары башкача болуп чыга келди.
Демек, тагдыр эмес тура. Алгачкы убактарда жолугушуп жүрүшүп, "Кайып колукту" идеясы куру кыял экендигине карабай талкуулашып, телефон аркылуу байланышып турушканы менен, кийин баары токтоду - Айдана түз эфирде өзүн өлкөнүн бүтүндөй элине көрсөтө, "Лимузинге" түшүп кетип калды. Ал "Лимузиндин" жүк салгычында канчалаган акча жаткан! Бирок бул үчүн аны күнөөлөөнүн кажети барбы? Ким эле көбүрөөк акча таап, ага кошумча атагы чыкканын каалабасын - кыскасы, мындай шоу-ийгиликти кантип колдон чыгарсын! Эми ал аны менен, Эрташ Курчал менен келишим түзгөндүр. Кандай гана болбосун кылымдын келишими! Акысы бар. Ооба, акысы бар. А сенчи, сен эмне дейсиң, байлар менен күрөшчүл байкуш? Сенин жазмаларыңдан башка эмнең бар? Эмесе азыр басма сөз да байлардын колунда. Ушунчалык төмөн - көрө албастыкка барганы үчүн Арсен Саманчин өзүн тилдеди, жек көрдү, жапайы деп жекиди... Анан туңгуюкка барып такалды. Ошол жерден чекит коюу керек эле. Күч күчтү ийилтет, ошонусу менен күч болуп саналат деп кимдир бирөө айткан тура. Массалык маданият аны, идеалистти кайра тургус кылып басып таштады... Ал эми Эрташ Курчал таанылган кубаттуу кудай болуп чыга келди. Анын канчалаган ресторандары, эстрадалары, стадиондору, канча жарнак агенттиктери жана телеканалдары бар! Анан калса ушунун баары көрүнөө, мунун баарына ал мыйзамдуу түрдө ээлик кылат, ал массмаданияттын мухиттик толкунун толкутуп жана аны Арсен Саманчинди аны менен кошо "Кайып колуктуну" ишке ашпас кыялдардын чегине чыгарып салды...
Кечирээк дагы бир күтүүсүз, оор жүк кошулду - ошол каргыш тийген Эрташ Курчалды өлтүрүү ою жүрөктү өйүп, коркунучтуу түйшүккө айланды. Тымызын түтөп, өзөктү өрттөгөн, баш ийбес өч алуу сезиминен эми эч кайда качып кутулбайсың - өлтүрүү гана керек. Ойлордун баары ошого барып такалды. Толук кандуу эместигин сезгенден улам анда ушундай ыза пайда болгон жокпу? Ыза тамакты бууп, дем алдырбайт - кыскасы, өзүн-өзү капканга түрттү. Тагдырбы? Сүйүү эргүүсүндө жаралган ушундай бийик романтикалык ой ушундайча аяктайт деп ким болжоптур - киши өлтүрүүгө айныгыс, көктүк менен даяр болуу. Бирок ошондо да, түбүң түшкүр ошол күндөрү, акыры жан дүйнөсүнө жарык чачылып, Айдана Самарова да өзү менен чогуу тоого чыгып, от жагып, Кайып колуктунун алдында ишке ашпай калган хайдельбергдик кыялдар үчүн кечирим суроого, бугун чыгара ыйлоого көндүрүү тууралуу жаркын ой башына келе калып жатты...
Бирок аны менен ошол бойдон телефон аркылуу байланыша албады. Мүмкүн, дурус болгондур - анын шылдыңдап күлгөнүн элестетүү кыйын эмес. Таптакыр мээсинен айныган экен деп айтмак. Баары бир кыялдана берди, кокус күнөөсүн мойнуна алып кечирим суроо максатында тоолорго барып калышканда, тизе бүгө жыгылып анын көзүнчө асмандын өзүн күбө өтүүгө чакырмак - сүйүүнүн түбөлүктүүлүктүн белегинен баш тартууга эч кандай себептери жок жана болушу да мүмкүн эмес (кайрадан философияга кирип кетти), анткени сүйүү - бул сүйүшкөндөрдүн түбөлүктүүлүккө биргелешкен жолу жана сүйүүнүн сезим талаасын кыйратуу, түбөлүктүүлүккө кол салуу дегенди билдирет. Бул сүйүү деген өлбөстүккө умтулуу эмеспи, ошол кудай буйруган бул жолдо басуу ар бир адамдын маңдайына жазылган... (Болгону ким кандай кадам таштайт - кеп ошондо).
Бирок дагы эле, анын үстүнө канча какшык ыргытылат эле! Мунун баарынын кимге кереги бар! "Голливуддануу" жөнүндө кыялданып жүргөн жылдыз (жанагы Эрташ Курчал ал үчүн кинотасма тартууну ойлонуп жаткан имиш), өзүнүн башынан аягына чейин шоу-ишкердикке таандык убактысын текке кетирип, тоолордун бир жагында арбактарды, Кайып колуктуну күтмөк беле? Күлкү келерлик!
Ошентип, алдыда эч бир жарыкчылык көрүнбөйт.
Тагдыр ага муну "Евразия" ресторанында так жана даана түшүндүргөн. Ал анын акыркы жолу башы менен аласалып, тоңкочук ата көмөлөнүп түшкөнү эле... Эми жооп иретинде курал табуудан башка арга калган жок... Бирок кайдан жана кантип? Айла кетти! Эмне үчүн жашоо ушунчалык кыянаттык менен мындай жылчыксыз туңгуюкка камайт? Мындай болгон соң, жашоо-турмушту аёосуз кыйратып, урунуп-беринүүнүн эмне кереги бар? Эмне пайда? Өлүп баратып акыркы сөзүңдү айтуу гана калды!